Artykuł nr S26, Kategoria: Metodologia, techniki, narzędzia.

Student zebrał 120 ankiet. Większość pytań była zamknięta, ale na końcu pojawiło się pytanie: „Co jeszcze warto zmienić?”. Jedni napisali dwa słowa, inni kilka zdań, część osób zostawiła pole puste. Czy wkleić wypowiedzi do rozdziału, policzyć powtarzające się słowa czy wybrać kilka cytatów?

Odpowiedzi otwarte wymagają innego opracowania niż pytania zamknięte. Trzeba odczytać ich znaczenie, zbudować przejrzyste kategorie i dopiero wtedy zdecydować, czy oraz co warto policzyć. Sam wykres z najpopularniejszymi słowami zwykle nie odpowiada na pytanie badawcze. Z kolei zbiór przypadkowych cytatów nie pokazuje, jak przeanalizowano cały materiał.

Poradnik zawiera trzy tabele, schemat, kodowanie 12 krótkich wypowiedzi oraz wzory opisu metod i wyników. Wszystkie wypowiedzi i liczby są wyłącznie modelowe, nie pochodzą z rzeczywistej ankiety.

Po co umieszcza się pytania otwarte w ankiecie?

W pytaniu zamkniętym respondent wybiera odpowiedź z przygotowanej listy. W pytaniu otwartym sam określa, co uważa za ważne. Dzięki temu można dostrzec problemy, których autor kwestionariusza nie przewidział, lepiej zrozumieć wybór odpowiedzi zamkniętej albo uzyskać krótkie uzasadnienie oceny.

Jednak pytanie otwarte nie zawsze dostarczy głębokiej relacji. Odpowiedź „brak czasu” ma inną wartość analityczną niż rozbudowany opis doświadczeń zawodowych. Badacz musi dopasować sposób opracowania do tego, co rzeczywiście otrzymał.

Alicia O’Cathain i Kate J. Thomas zwróciły uwagę na ten problem w artykule „Any other comments?” Open questions on questionnaires – a bane or a bonus to research? z 2004 r. Autorki wyjaśniają, że otwarte pola w kwestionariuszu mogą dostarczać różnych rodzajów informacji, a zamiar ich wykorzystania warto określić już podczas projektowania badania.

Przykładowo:

• W pracy z pedagogiki pytanie „Jakie trudności napotyka Pan/Pani we współpracy z rodzicami?” może pomóc rozpoznać różne rodzaje problemów komunikacyjnych.
• W pracy z zarządzania prośba „Co należałoby poprawić w systemie premiowania?” może ujawnić kwestie niewystępujące w gotowej skali satysfakcji.
• W badaniu usług uczelnianych pytanie „Co utrudnia korzystanie z biblioteki?” pozwala zestawić konkretne bariery wskazywane przez respondentów.

Przed analizą trzeba zdecydować, czy policzyć rodzaje wypowiedzi, czy przede wszystkim zinterpretować ich znaczenie.

Dwie drogi opracowania: kategorie z częstościami albo analiza znaczeń

Do krótkich komentarzy z większej ankiety często nadaje się uporządkowanie wypowiedzi w kategorie i policzenie, w ilu odpowiedziach pojawił się dany wątek. Można to nazwać opisową analizą treści z kategoryzacją. Jej zaletą jest przejrzystość: wiadomo, co zaliczono do kategorii i jak uzyskano wartości w tabeli.

Inny cel ma pogłębiona analiza jakościowa. W niej pojedyncze wypowiedzi, kontekst i relacje między znaczeniami są równie ważne jak powtarzalność. Nie trzeba sprowadzać wszystkich wniosków do udziałów procentowych. UK Data Service wymienia odpowiedzi na otwarte pytania ankietowe wśród źródeł danych jakościowych, które mogą uzupełniać dane liczbowe.

Badacze Hsiu-Fang Hsieh i Sarah E. Shannon opisali w artykule z 2005 r. trzy podejścia do analizy treści: konwencjonalne, ukierunkowane teorią oraz sumujące. To dobra wskazówka, dlaczego nie należy przedstawiać liczenia słów jako jedynej możliwej analizy treści. Nawet wtedy, gdy liczysz wystąpienia, musisz rozumieć ich znaczenie.

Warto też odróżnić taką procedurę od refleksyjnej analizy tematycznej Braun i Clarke. Ta ostatnia nie sprowadza się do ustalenia sztywnego słownika kategorii i sprawdzenia, czy dwie osoby przypisały identyczne etykiety. Jej odrębność metodologiczną objaśnia David Byrne w opracowanym przykładzie analizy tematycznej. W tym poradniku stosujemy prosty, jawnie zdefiniowany model kodowania odpowiedzi ankietowych, a nie deklarujemy przeprowadzenia pełnej refleksyjnej analizy tematycznej.

Jak przygotować odpowiedzi do kodowania? Pięć czynności

Najpierw pobierz dane w formacie pozwalającym zachować każdy formularz jako osobny rekord. W arkuszu powinien znaleźć się identyfikator techniczny i oryginalna treść odpowiedzi. Nie zastępuj od razu wypowiedzi respondentów nazwą własnej kategorii.

1. Zapisz oryginał. Zachowaj kopię surowych danych, aby można było sprawdzić, dlaczego wypowiedź trafiła do określonej kategorii.
2. Sprawdź zakres pytania. Jeżeli pole dotyczy trudności w korzystaniu z usługi, odróżnij opis przeszkody od wypowiedzi niezwiązanej z pytaniem.
3. Oznacz braki. Puste pole nie oznacza ani zgody, ani braku problemów. Nie wpisuj automatycznie kodu „brak trudności”.
4. Usuń identyfikatory z kopii analitycznej. Jeśli ktoś podał nazwisko, numer telefonu lub inne dane mogące go ujawnić, nie przenoś ich bez potrzeby do tabel i cytatów publikowanych w pracy.
5. Przeczytaj całość przed podziałem na kategorie. Kilka pierwszych odpowiedzi może sugerować wątki, które później trzeba doprecyzować. Nie twórz kategorii na podstawie jednego wyrwanego z kontekstu słowa.

Przy większej liczbie wypowiedzi dobrym rozwiązaniem jest zapis trzech elementów: oryginalna wypowiedź – przypisany kod – krótka uwaga o decyzji. Pozwala to wrócić do przypadków wątpliwych bez odgadywania własnego rozumowania sprzed kilku dni.

Schemat: od odpowiedzi respondenta do uzasadnionego wniosku

Procedura ma pięć powiązanych etapów: zachowanie wypowiedzi, ustalenie reguł kodowania, przypisanie kategorii, kontrolę liczebności i dopiero na końcu interpretację. Każdy wynik podany w tabeli powinien mieć drogę powrotną do odpowiedzi, z której powstał. Taki zapis chroni przed sytuacją, w której atrakcyjny wykres powstał kosztem utraty znaczenia materiału.

Przykład: 12 odpowiedzi na jedno pytanie otwarte

Załóżmy, że w modelowej ankiecie zadano pytanie: „Co najbardziej utrudnia Pani/Panu korzystanie z biblioteki uczelnianej?”. Zebrano 12 formularzy. Wśród nich było dziesięć wypowiedzi odnoszących się do pytania, jedna wypowiedź „Nie korzystam z biblioteki” i jedno puste pole.

To całkowicie fikcyjny zbiór, przygotowany specjalnie po to, aby pokazać kodowanie. Oznaczenia R01–R12 służą jedynie do śledzenia przykładu.

Rekord	Oryginalna modelowa odpowiedź	Rozstrzygnięcie	Kod lub kody
R01	„Biblioteka jest zamykana zbyt wcześnie”.	Wypowiedź merytoryczna.	G
R02	„Nie znajduję potrzebnych podręczników”.	Wypowiedź merytoryczna.	Z
R03	„Trudno wyszukać książkę w katalogu, a część tytułów jest niedostępna”.	Dwie różne trudności.	K, Z
R04	„Nie mam uwag, wszystko działa”.	Jawny brak wskazanych trudności.	B
R05	„Za mało miejsc do cichej pracy”.	Wypowiedź merytoryczna.	P
R06	„Po zajęciach biblioteka jest już zamknięta”.	Wypowiedź merytoryczna.	G
R07	„Wiele książek jest wypożyczonych”.	Wypowiedź merytoryczna.	Z
R08	„Katalog jest nieczytelny”.	Wypowiedź merytoryczna.	K
R09	„W czytelni jest za głośno i trudno znaleźć wolne miejsce”.	Dwa opisy w obrębie jednej kategorii.	P
R10	„Za krótkie godziny otwarcia i za mało książek”.	Dwie różne trudności.	G, Z
R11	„Nie korzystam z biblioteki”.	Poza zakresem pytania o doświadczane trudności; oznaczono osobno.	ND
R12	Brak odpowiedzi.	Puste pole.	BRAK

W tej sytuacji 12 oznacza liczbę rozpatrzonych formularzy, a 10 – liczbę wypowiedzi merytorycznych w analizie barier. Pozostałe dwa rekordy trzeba wykazać oddzielnie. To założenie dotyczy wyłącznie naszego modelowego pytania. Gdyby celem badania były również przyczyny niekorzystania z biblioteki, wypowiedź R11 mogłaby być wartościową informacją i wymagałaby innego potraktowania.

Nie wolno ustalać kryteriów wyłączania odpowiedzi dopiero po zobaczeniu, że utrudniają uzyskanie „ładnego” wyniku. Zasady należy określić i uzasadnić, a decyzje zastosować konsekwentnie.

Jak stworzyć słownik kodów, żeby dwie podobne odpowiedzi nie trafiły do różnych kategorii?

Najbardziej praktycznym narzędziem jest słownik kodów. Sama lista etykiet „Godziny”, „Książki”, „Inne” to za mało. Przy każdej kategorii trzeba zapisać, co ona obejmuje, a czego nie należy do niej zaliczać.

W modelu biblioteki zastosowano następujące reguły:

Kod	Nazwa kategorii	Kiedy przypisać?	Czego nie przypisywać do tej kategorii?
G	Godziny otwarcia	Gdy respondent opisuje za wczesne zamykanie albo niedopasowanie godzin do zajęć.	Braku książek, nawet jeśli jest wymieniony w tym samym zdaniu.
Z	Zbiory i dostępność książek	Gdy brakuje potrzebnych tytułów lub wszystkie dostępne egzemplarze są wypożyczone.	Trudności w obsłudze samego katalogu.
K	Katalog i wyszukiwanie	Gdy respondent nie potrafi znaleźć informacji o książce z powodu nieczytelności lub trudnej obsługi systemu.	Sytuacji, gdy katalog działa, ale potrzebnej książki nie ma.
P	Warunki pracy w czytelni	Gdy problemem jest hałas, brak wolnych miejsc lub trudność w cichej nauce.	Godzin zamknięcia biblioteki.
B	Brak wskazanych trudności	Gdy uczestnik wprost pisze, że nie napotyka przeszkód.	Pustego pola i wypowiedzi „nie korzystam”.

W osobnym polu zachowano oznaczenia ND (odpowiedź poza zakresem analizowanego pytania) oraz BRAK (nieudzielenie odpowiedzi). Nie są to szósta i siódma kategoria barier.

Zwróć uwagę na rekord R09. Wskazuje on hałas i brak miejsc, ale obie sprawy należą do jednej przyjętej kategorii P. Dlatego w tabeli liczymy jedną odpowiedź przypisaną do P, a nie dwa wystąpienia kategorii. Inaczej postąpiono z R03 i R10, w których pojawiły się dwa różne rodzaje trudności i przypisano po dwa kody.

Tak ustalone reguły można zmieniać, gdy lektura materiału ujawni istotny nowy wątek. Należy wtedy wrócić do wcześniej oznaczonych wypowiedzi i ponownie sprawdzić je według ujednoliconego słownika. Podobną praktyczną zasadę opisano w poradniku NCVO dotyczącym analizy danych jakościowych.

Jak policzyć kategorie? Najczęstszy błąd to zły mianownik

Po kodowaniu łatwo przygotować tabelę. Trzeba jednak dokładnie określić, co jest liczone. W tym przykładzie każdy respondent może otrzymać więcej niż jeden kod, ale dany kod zaliczamy u jednego respondenta tylko raz.

Wśród 10 merytorycznych odpowiedzi kod Z wystąpił w czterech rekordach (R02, R03, R07, R10), kod G w trzech (R01, R06, R10), kod K w dwóch (R03, R08), kod P w dwóch (R05, R09), a kod B w jednym (R04).

Kategoria	Liczba respondentów, którzy poruszyli wątek	Udział w 10 odpowiedziach merytorycznych	Jak interpretować?
Z – zbiory i dostępność książek	4	40%	Cztery z dziesięciu osób wskazały problem ze zbiorami.
G – godziny otwarcia	3	30%	Trzy osoby poruszyły kwestię godzin.
K – katalog i wyszukiwanie	2	20%	Dwie osoby opisały trudność obsługi katalogu.
P – warunki pracy w czytelni	2	20%	Dwie osoby wskazały hałas lub brak miejsc.
B – brak wskazanych trudności	1	10%	Jedna osoba wyraźnie nie zgłosiła trudności.

Suma wynosi 12 przypisań kodów i 120%, choć respondentów było 10. To nie jest błąd rachunkowy. Dwie osoby otrzymały po dwa kody. Poszczególne wiersze pokazują udział odpowiedzi zawierających dany wątek, a nie rozłączne części jednej całości.

Jeżeli celem byłaby prezentacja wyłącznie głównej trudności każdego respondenta, należałoby wcześniej ustalić zasadę wyboru jednej dominującej kategorii. Nie można jej później wskazywać arbitralnie, tylko po to, aby odsetki sumowały się do 100%.

Równie ważny jest podpis tabeli. Poprawnie: „Odsetek odpowiedzi merytorycznych, w których wystąpiła kategoria; n = 10; możliwe wielokrotne kodowanie”. Niepoprawnie: „40% studentów uczelni ma problem z dostępnością książek”. Model nie obejmuje reprezentatywnej próby studentów, a podany odsetek dotyczy wyłącznie naszego fikcyjnego ćwiczenia.

Czy do opracowania pytań otwartych konieczne są procenty i wykresy?

Nie. Przy niewielkim, pogłębionym materiale często bardziej znaczące będzie dokładne wyjaśnienie dwóch odmiennych doświadczeń niż pokazanie, że dany wątek pojawił się trzy razy. Sposób przedstawienia powinien wynikać z pytania badawczego i przyjętej metody.

Przy krótkich komentarzach z ankiety zestawienie kodów może być użyteczne. Ale częstość nie jest tym samym co ważność. Problem bezpieczeństwa może wymagać omówienia, choć wystąpił tylko raz. Popularne sformułowanie może też oznaczać różne rzeczy dla różnych osób.

Warto zestawić liczby z krótkimi, trafnie dobranymi przykładami wypowiedzi. Cytat nie powinien udawać dowodu na powszechność zjawiska. Ma przede wszystkim pokazać czytelnikowi, dlaczego dany fragment został zakodowany tak, a nie inaczej.

Nie należy również nazywać każdego liczenia kategorii „pełną analizą tematyczną”. Bardziej uczciwy opis naszego ćwiczenia brzmi: „Zastosowano opisową kategoryzację krótkich odpowiedzi otwartych, a następnie zestawiono liczbę respondentów wskazujących poszczególne wątki”. Metodę zawsze trzeba dostosować do konkretnego badania.

Jak opisać wyniki pytań otwartych w rozdziale badawczym? Przykład

Po tabeli powinien znaleźć się krótki opis najważniejszych obserwacji oraz granic ich interpretacji. Zamiast przepisywać po kolei każdą wartość, wybierz to, co pozwala odpowiedzieć na pytanie badawcze.

Przykładowy opis do modelowego badania:

Do analizy pytania otwartego zakwalifikowano dziesięć merytorycznych wypowiedzi. Najczęściej pojawiała się trudność związana z dostępnością książek (cztery odpowiedzi), a następnie problem godzin otwarcia biblioteki (trzy odpowiedzi). Dwie osoby wskazały trudności w korzystaniu z katalogu, a dwie odniosły się do warunków pracy w czytelni. Jedna osoba nie zgłosiła żadnych przeszkód. Ponieważ w jednej wypowiedzi mogło wystąpić kilka różnych wątków, liczebności kategorii nie sumują się do liczby respondentów. Uzyskane dane służą opisowi analizowanych wypowiedzi; nie stanowią oszacowania częstości problemów w całej społeczności uczelni.

To przykład opracowania, nie prawdziwy wynik. W rzeczywistej pracy opis powinien dodatkowo odpowiadać na cel badania i – gdy to uzasadnione – odnosić się do wyników pytań zamkniętych.

Przykład połączenia dwóch rodzajów danych: jeżeli w ankiecie zamkniętej respondenci nisko ocenili dostępność zasobów, komentarze o braku podręczników mogą pomóc zrozumieć znaczenie tej oceny. Nie można jednak automatycznie przyjmować, że każda osoba niezadowolona wskazywała właśnie ten powód. Takie powiązanie wymaga analizy odpowiedzi przypisanych do tych samych rekordów.

Jeśli dopiero przygotowujesz zestawienia, przydatny będzie osobny poradnik o analizie wyników ankiety w pracy dyplomowej. Zasady szerzej rozumianej interpretacji opisano także w artykule o analizie jakościowej.

Excel, SPSS czy program do analizy jakościowej – czym opracować odpowiedzi?

Do krótkiego zestawu wypowiedzi wystarczy zwykły arkusz. Można w nim utworzyć kolumny ID, Odpowiedź_oryginalna, G, Z, K, P, B, Status oraz Uwagi. W kolumnach kodów umieszcza się na przykład wartość 1, gdy wypowiedź zawiera dany wątek, i 0, gdy go nie zawiera. Trzeba przy tym odróżnić brak treści odpowiedzi od zera oznaczającego brak danego kodu.

Zliczenie wartości 1 w każdej kolumnie da liczby potrzebne do tabeli. Jeśli w analizie uczestniczy kilka osób, można dodać pole z uzasadnieniem rozstrzygnięcia, szczególnie przy odpowiedziach niejednoznacznych. Takie rozwiązanie nie wymaga skomplikowanych formuł, ale wymaga konsekwentnego stosowania reguł.

SPSS może posłużyć do późniejszych zestawień liczbowych, jeśli kody zamieniono na właściwie opisane zmienne. Sam program nie rozpoznaje jednak poprawnie znaczenia zdań bez odpowiedniego przygotowania i kontroli danych.

Programy do analizy jakościowej, takie jak NVivo, ATLAS.ti czy MAXQDA, przydają się przy dużej liczbie długich wypowiedzi. Nie oznacza to, że każda magisterska z jednym pytaniem otwartym wymaga takiego oprogramowania. O jakości opracowania decydują przede wszystkim pytanie badawcze, metoda, kodowanie i interpretacja.

Siedem błędów, które mogą zniekształcić wyniki

1. Nadawanie kodu na podstawie pojedynczego słowa. W zdaniu „Nie mam problemu z katalogiem” występuje słowo „katalog”, ale wypowiedź nie zgłasza trudności jego obsługi. Kodowanie musi uwzględniać sens i negację.

2. Uznawanie pustego pola za brak trudności. Niewypełnienie pytania może mieć różne przyczyny. Nie jest równoznaczne z odpowiedzią „wszystko działa”.

3. Liczenie każdego słowa jako kolejnego respondenta. Jedna osoba może kilka razy napisać o godzinach otwarcia. Jeśli jednostką zliczania jest respondent, tę kategorię przypisuje się jej raz.

4. Mieszanie liczby kodów z liczbą osób. Przy wielokrotnym kodowaniu 12 przypisań nie oznacza 12 respondentów. Trzeba wskazać liczebność analityczną i możliwość przypisania wielu kategorii.

5. Zmienianie słownika kodów bez ponownej kontroli starszych rekordów. Gdy nowa kategoria pojawiła się w połowie pracy, wszystkie wcześniejsze wypowiedzi trzeba ponownie przejrzeć.

6. Wybieranie tylko najbardziej efektownych cytatów. Wypowiedzi niezgodne z dominującą interpretacją również są częścią materiału. Powinny zostać rozważone, zwłaszcza gdy pokazują ważny wyjątek.

7. Uogólnianie małego lub nielosowego zbioru na całą populację. Nawet poprawne kodowanie nie usuwa ograniczeń doboru próby. Gdy respondentów było niewielu, zwykle lepiej przedstawić liczbę wypowiedzi niż budować pozory dużej precyzji za pomocą procentów z miejscami po przecinku.

Szczególnie istotny jest błąd czwarty. W praktyce może sprawić, że tabela wygląda profesjonalnie, lecz nie odpowiada żadnej jasno zdefiniowanej wielkości.

Jak sprawdzić wiarygodność kodowania przed oddaniem pracy?

Przed napisaniem wniosków warto przeprowadzić prostą kontrolę całości materiału. Nie chodzi o mechaniczne uzyskanie stuprocentowej zgodności wszystkich ocen, lecz o wykrycie niekonsekwencji i ujawnienie przyjętych decyzji.

Lista kontrolna:

• Każdy rekord ma zachowaną oryginalną treść lub wyraźne oznaczenie jej braku.
• Słownik kodów zawiera nazwy, znaczenia oraz reguły włączania i wyłączania.
• Potrafię wyjaśnić, dlaczego podobne wypowiedzi przypisano do tej samej kategorii.
• Wiem, czy respondent może dostać jeden kod, czy wiele kodów.
• Nie liczę pustych pól jako odpowiedzi „brak problemu”.
• Po zmianie słownika ponownie sprawdzono wcześniej zakodowane rekordy.
• Tabela wskazuje właściwy mianownik i informację o wielokrotnym kodowaniu.
• Cytaty ilustrują materiał bez ujawniania niepotrzebnych danych identyfikujących.
• Interpretacja odpowiada na pytanie badawcze, a nie tylko powtarza liczby.
• W opisie metod zaznaczono ograniczenia wynikające z długości wypowiedzi i sposobu rekrutacji.

Jeśli kodują dwie osoby, można porównać decyzje i omówić rozbieżności. To przydatna kontrola przy wspólnym słowniku kodów. Nie należy jej jednak bezrefleksyjnie przenosić na każdy rodzaj analizy jakościowej, zwłaszcza na podejścia interpretacyjne.

Gdzie opisać kodowanie w pracy magisterskiej?

W metodologii należy wskazać, jaki materiał będzie analizowany, jak wyodrębni się kategorie, czy dopuszcza się wiele kodów w jednej wypowiedzi i jak zostaną potraktowane braki odpowiedzi. Jeżeli plan zmieniono w trakcie analizy, trzeba opisać rzeczywisty przebieg pracy.

Przykładowy zapis metodologiczny:

Odpowiedzi udzielone na pytanie otwarte poddano opisowej analizie treści. Po zapoznaniu się z całością materiału wyodrębniono kategorie odnoszące się do wskazywanych trudności. Dla każdej kategorii przygotowano definicję oraz zasady kwalifikowania wypowiedzi. Dopuszczono przypisanie kilku kategorii jednej osobie, jeżeli w odpowiedzi poruszono różne zagadnienia. Braki odpowiedzi oraz wypowiedzi nieodnoszące się do zakresu pytania wykazano osobno. Następnie zestawiono liczbę respondentów, których wypowiedzi zawierały poszczególne wątki, i zinterpretowano je w odniesieniu do celu badania.

Ten fragment trzeba dostosować do rzeczywiście wykonanej analizy. Nie należy deklarować wielokrotnej lektury, niezależnego kodowania ani innych czynności, które nie zostały przeprowadzone.

W rozdziale z wynikami umieszcza się tabelę kategorii, objaśnienie liczb, wybrane fragmenty wypowiedzi i interpretację. Natomiast w zakończeniu wybiera się najważniejsze wnioski powiązane z pytaniami badawczymi, bez przepisywania całej tabeli po raz drugi.

Jeśli potrzebujesz wsparcia w tworzeniu słownika kodów lub łączeniu części jakościowej z liczbową, prześlij projekt do konsultacji metodologicznej Akademickiego Centrum Wsparcia. Pomoc dotyczy rzetelnego opracowania własnych danych.

FAQ – analiza pytań otwartych w pracy magisterskiej

1. Czy każdą odpowiedź na pytanie otwarte trzeba zacytować w pracy?

Nie. W większości prac wystarczy wyjaśnić sposób opracowania całego materiału, przedstawić kategorie oraz przywołać kilka starannie dobranych przykładów. Cytaty mają ilustrować interpretację, a nie zastępować analizę. Pełny zbiór odpowiedzi można ewentualnie zachować w dokumentacji badania, z uwzględnieniem zasad ochrony danych i wymagań uczelni.

2. Czy pytania otwarte można analizować w Excelu?

Tak. Przy krótkich wypowiedziach często wystarczy arkusz zawierający oryginalne odpowiedzi, zdefiniowane kolumny kodów i reguły zliczania. Excel pomaga porządkować dane, ale nie podejmuje za autora decyzji o znaczeniu wypowiedzi.

3. Czy jeden respondent może zostać przypisany do dwóch kategorii?

Tak, jeżeli metoda dopuszcza wielokrotne kodowanie. Trzeba wtedy jasno zaznaczyć, że kategorie nie są rozłączne. Ich liczebności mogą sumować się do wartości większej niż liczba osób, a odsetki mogą przekraczać łącznie 100%.

4. Co zrobić z odpowiedzią „nie wiem” lub „nie dotyczy”?

Nie należy automatycznie przypisywać jej do kategorii merytorycznej. Trzeba sprawdzić sens pytania i przyjęte kryteria. W niektórych badaniach „nie dotyczy” będzie ważnym wynikiem, w innych zostanie wykazane oddzielnie jako wypowiedź poza zakresem konkretnej analizy.

5. Czy można policzyć, ile razy wystąpiło konkretne słowo?

Można, ale sama częstość słowa nie zawsze odpowiada częstości problemu. Trzeba uwzględnić kontekst, zaprzeczenia i różne sformułowania oznaczające to samo. W naszym modelu liczymy respondentów wskazujących określone znaczenia, a nie wszystkie wystąpienia wyrazów.

6. Czy trzy odpowiedzi otwarte wystarczą do analizy jakościowej?

To zależy od celu i zawartości materiału. Trzy krótkie komentarze mogą być użytecznym uzupełnieniem wyników ankiety, ale zwykle nie uzasadniają rozbudowanych twierdzeń o zróżnicowaniu doświadczeń całej grupy. Warto opisać ograniczenia i nie nazywać skromnego zestawu pełnym badaniem jakościowym bez podstaw metodologicznych.

7. Czym różni się kod od kategorii tematycznej?

Kod jest krótkim oznaczeniem określonego fragmentu lub znaczenia wypowiedzi. Kategoria porządkuje wypowiedzi albo grupuje pokrewne kody. W bardzo prostym przykładzie jeden kod może odpowiadać jednej kategorii, ale w bardziej rozbudowanej analizie te poziomy należy rozdzielić.

8. Jak połączyć pytania otwarte z odpowiedziami zamkniętymi?

Najpierw ustal, które informacje pochodzą z tych samych rekordów i czy ich zestawienie ma sens dla pytania badawczego. Można porównać kategorie komentarzy z ocenami liczbowymi lub wybranymi cechami respondentów, zachowując ograniczenia wynikające z liczebności grup. Nie należy twierdzić, że komentarze wyjaśniają przyczynę wyniku, jeżeli projekt tego nie pozwala ustalić.

Źródła i materiały do dalszej lektury

• O’Cathain A., Thomas K.J. (2004), „Any other comments?” Open questions on questionnaires – a bane or a bonus to research? – oryginalny artykuł o wykorzystaniu otwartych pytań w kwestionariuszach, DOI: 10.1186/1471-2288-4-25.
• Hsieh H.-F., Shannon S.E. (2005), Three Approaches to Qualitative Content Analysis – trzy podejścia do analizy treści, DOI: 10.1177/1049732305276687.
• Byrne D. (2022), A worked example of Braun and Clarke’s approach to reflexive thematic analysis – przykład innego, bardziej interpretacyjnego podejścia do analizy tematycznej, DOI: 10.1007/s11135-021-01182-y.
• UK Data Service, Qualitative data – charakter danych jakościowych, w tym tekstowych odpowiedzi ankietowych.
• NCVO, Analysing qualitative data for evaluation – praktyczne rozróżnienie kodowania i liczenia oraz pogłębionej interpretacji wątków.

Podsumowanie: od krótkiej wypowiedzi do rzetelnej interpretacji

W analizie pytań otwartych najtrudniejsze nie jest wpisanie liczb do tabeli. Najwięcej uwagi wymaga decyzja, co oznacza wypowiedź respondenta, kiedy przypisać jej dany kod i jakie wnioski rzeczywiście wolno z niej wyprowadzić.

Dobry opis pokazuje drogę od oryginalnych odpowiedzi przez reguły kodowania do przejrzystego zestawienia i ostrożnej interpretacji. Uczciwie ujawnia braki danych, nie myli liczby kategorii z liczbą respondentów i nie nazywa każdego policzenia słów pełną analizą jakościową. Jeśli potrzebujesz sprawdzenia takiej procedury w swojej pracy, skorzystaj z formularza konsultacji i wyceny.