Artykuł nr S23, Kategoria: Metodologia, techniki, narzędzia.
Wysyłasz link do ankiety. Na pierwszym ekranie widnieje zdanie: „Ankieta jest anonimowa i służy do napisania pracy magisterskiej. Dziękuję za udział”. Respondent nie wie jednak, kto prowadzi badanie, dlaczego został zaproszony, ile czasu zajmie wypełnienie formularza ani co stanie się z odpowiedziami. Ma też wątpliwość, czy może odmówić, skoro link przesłał przełożony albo nauczyciel.
Informacja dla uczestników badania ma rozwiązywać właśnie takie problemy. Jej zadaniem jest umożliwienie człowiekowi podjęcia świadomej decyzji, zanim odpowie na pierwsze pytanie. Zgoda na udział w badaniu dotyczy natomiast tej decyzji. Nie należy automatycznie utożsamiać jej ze zgodą na przetwarzanie danych osobowych na gruncie RODO.
Poniżej pokazujemy, co powinny zawierać dokumenty, jak przygotować krótką informację przed ankietą oraz jak udokumentować zgodę w wywiadzie. Są też dwa modelowe przykłady, tabela dopasowania do rodzaju badania, autorski schemat i lista błędów, które można wychwycić jeszcze przed rekrutacją respondentów.
Najpierw warto uporządkować pojęcia. W pracach dyplomowych często pojawia się jeden dokument zatytułowany „Zgoda RODO na ankietę”, w którym student próbuje jednocześnie wyjaśnić cel badania, uzyskać zgodę na rozmowę, zezwolenie na nagrywanie i podstawę przetwarzania danych. Takie połączenie może być niezrozumiałe, a czasem również nieprawidłowe.
Przykładowo dyrektor szkoły może zezwolić na przesłanie ankiety nauczycielom. Każdy nauczyciel nadal sam decyduje, czy chce w niej uczestniczyć. Jeśli w badaniu dochodzi do przetwarzania danych osobowych, trzeba dodatkowo ustalić właściwe zasady ich przetwarzania. Sam podpis dyrektora nie załatwia żadnej z dwóch ostatnich kwestii.
Politechnika Gdańska w materiałach dotyczących badań z udziałem ludzi wyraźnie odróżnia zgodę na udział od zagadnień przetwarzania danych. Urząd Ochrony Danych Osobowych przypomina z kolei, że zgoda nie jest jedyną podstawą przetwarzania danych osobowych. Nie dopisuje się więc zgody RODO „na wszelki wypadek”, zanim nie ustali się celu, rodzaju danych, administratora i właściwej podstawy prawnej.
Dobra informacja odpowiada na konkretne pytania zwykłym językiem. Uniwersytet Warszawski opublikował praktyczne wskazówki dotyczące informacji dla uczestników badania. Wynika z nich między innymi potrzeba jasnego opisania celu, dobrowolności, przebiegu, czasu i ewentualnych korzyści lub niedogodności. Dokument przygotowany dla pacjentów uczestniczących w eksperymencie będzie zwykle bardziej szczegółowy niż wstęp do krótkiej ankiety studenckiej.
Warto zastosować prostą zasadę: każdy element informacji ma pomóc odpowiedzieć na pytanie, które osoba zaproszona mogłaby zadać przed udziałem.
To lista podstawowa, a nie zamknięta. W określonych badaniach trzeba również podać informacje o wynagrodzeniu, kosztach, nagrywaniu, przyszłym wykorzystaniu materiału, sposobie publikowania cytatów albo o szczególnych zasadach wymaganych przez uczelnię. Jeśli badanie przewiduje odstępstwo od pełnego ujawnienia celu przed udziałem, nie podejmuj takiej decyzji samodzielnie; wymaga to odpowiedniego uzasadnienia i oceny etycznej.
Nie przepisuj tytułu całego rozdziału teoretycznego. Zamiast zdania „Przedmiotem eksploracji są determinanty efektywności interakcji edukacyjnych” napisz: „Chcę dowiedzieć się, jakie sposoby kontaktowania się z rodzicami nauczyciele uznają za przydatne, a jakie sprawiają im trudność”. To ten sam zakres zainteresowania wyrażony językiem uczestnika.
Z drugiej strony nie ukrywaj tego, co może wpłynąć na decyzję o udziale. Jeśli ankieta dotyczy doświadczenia przemocy, wypalenia zawodowego lub zdrowia, neutralny tytuł „Badanie opinii” nie wystarczy, aby osoba zaproszona wiedziała, o co będzie pytana.
W ankiecie internetowej wskaż, czy badanie polega na jednym wypełnieniu formularza, czy przewidziano kolejny kontakt. W wywiadzie określ orientacyjny czas rozmowy, sposób spotkania oraz to, czy planowane jest nagranie. Jeśli czas nie był jeszcze sprawdzany, napisz, że jest szacunkowy, a następnie zweryfikuj go w pilotażu lub przeglądzie narzędzia badawczego.
Nie mieszaj czasu technicznego otwarcia formularza z faktycznym czasem potrzebnym do zastanowienia się nad odpowiedziami. Przy pytaniach otwartych różnice mogą być znaczne.
Uczestnik powinien wiedzieć, że może nie rozpocząć badania. Jeżeli rekrutacja odbywa się przez szkołę lub firmę, trzeba szczególnie uważać na sformułowania sugerujące obowiązek. „Dyrekcja prosi o wypełnienie ankiety do piątku” brzmi inaczej niż „Przekazujemy zaproszenie do dobrowolnego badania; decyzja należy wyłącznie do Państwa”.
Zasady wycofania udziału trzeba opisać uczciwie. Osoba może przerwać odpowiadanie, ale jeżeli po wysłaniu formularza odpowiedzi są rzeczywiście anonimowe i nie można ich powiązać z konkretnym respondentem, wskazanie i usunięcie jego rekordu może być technicznie niemożliwe. Nie obiecuj wtedy wycofania pojedynczej ankiety po jej przesłaniu.
Otwórz ustawienia formularza. Sprawdź, czy zapisuje adres e-mail, wymaga logowania, pozwala przesłać plik, zapisuje identyfikatory lub zbiera odpowiedzi, z których w małej grupie łatwo rozpoznać osobę. Przy wywiadzie weź pod uwagę głos, nagranie, dane kontaktowe i szczegółowe opisy życia zawodowego lub rodzinnego.
„Nie proszę o nazwisko” nie znaczy „nie przetwarzam danych osobowych”. Podobnie zastąpienie imienia kodem nie zawsze oznacza anonimizację; jeżeli istnieje możliwość odtworzenia tożsamości, materiał może nadal podlegać ochronie danych osobowych.
W wywiadzie można zgodzić się na rozmowę, ale nie na nagrywanie. Jeśli projekt dopuszcza sporządzanie notatek zamiast nagrania, uczestnik powinien wiedzieć o takiej możliwości. Jeżeli nagranie jest niezbędnym elementem metody, nie wolno udawać, że można z niego zrezygnować bez wpływu na procedurę. Trzeba wówczas jasno przedstawić warunki udziału i pozostawić swobodę odmowy.
Również późniejsze publikowanie rozpoznawalnych cytatów, użycie wizerunku czy ponowne wykorzystanie materiału może wymagać odrębnego uzgodnienia. Nie ukrywaj tych kwestii w jednym nieczytelnym oświadczeniu.
Poproś osobę spoza kierunku studiów o przeczytanie informacji i odpowiedź na trzy pytania: „Co będę robić?”, „Czy naprawdę mogę odmówić?” oraz „Co stanie się z moimi odpowiedziami?”. Jeśli nie potrafi odpowiedzieć, wróć do tekstu. To praktyczny test zrozumiałości, a nie formalne zatwierdzenie dokumentu przez komisję czy uczelnię.
Poniższy przykład jest modelową informacją etyczną do ankiety wśród pełnoletnich nauczycieli. Ma pokazać sposób pisania, a nie zastąpić gotowy dokument konkretnej uczelni. W rzeczywistym badaniu trzeba wskazać pełne dane osoby odpowiedzialnej, działający kontakt, rzeczywiste ustawienia formularza i odrębną informację o przetwarzaniu danych, jeżeli jest wymagana.
Informacja dla osób zaproszonych do badania Badanie dotyczy doświadczeń nauczycieli szkół podstawowych związanych z kontaktem z rodzicami uczniów. Jego celem jest poznanie stosowanych sposobów komunikacji oraz sytuacji, które nauczyciele uznają za szczególnie trudne. Zebrane odpowiedzi posłużą do przygotowania analizy w modelowej pracy magisterskiej z pedagogiki. Do udziału zaproszeni są pełnoletni nauczyciele szkół podstawowych. Badanie polega na jednorazowym wypełnieniu kwestionariusza internetowego. Pytania dotyczą ogólnych doświadczeń i opinii zawodowych. Wypełnienie formularza powinno zająć około 10–15 minut; jest to czas orientacyjny. Udział jest całkowicie dobrowolny. Można odmówić bez podawania przyczyny oraz zamknąć formularz przed wysłaniem odpowiedzi. Odmowa nie ma wpływu na sytuację zawodową. Nie trzeba odpowiadać na pytania, przy których formularz dopuszcza pominięcie odpowiedzi. Wyniki będą omawiane zbiorczo. Informacja o sposobie zbierania i przetwarzania danych musi odpowiadać rzeczywistym ustawieniom ankiety. Jeżeli projekt przewiduje cytowanie wypowiedzi otwartych, zasady takiego wykorzystania należy przedstawić uczestnikom przed rozpoczęciem badania. Przed podjęciem decyzji można zwrócić się z pytaniami do osoby prowadzącej badanie, korzystając z kontaktu podanego w zaproszeniu.
Informacja dla osób zaproszonych do badania
Badanie dotyczy doświadczeń nauczycieli szkół podstawowych związanych z kontaktem z rodzicami uczniów. Jego celem jest poznanie stosowanych sposobów komunikacji oraz sytuacji, które nauczyciele uznają za szczególnie trudne. Zebrane odpowiedzi posłużą do przygotowania analizy w modelowej pracy magisterskiej z pedagogiki.
Do udziału zaproszeni są pełnoletni nauczyciele szkół podstawowych. Badanie polega na jednorazowym wypełnieniu kwestionariusza internetowego. Pytania dotyczą ogólnych doświadczeń i opinii zawodowych. Wypełnienie formularza powinno zająć około 10–15 minut; jest to czas orientacyjny.
Udział jest całkowicie dobrowolny. Można odmówić bez podawania przyczyny oraz zamknąć formularz przed wysłaniem odpowiedzi. Odmowa nie ma wpływu na sytuację zawodową. Nie trzeba odpowiadać na pytania, przy których formularz dopuszcza pominięcie odpowiedzi.
Wyniki będą omawiane zbiorczo. Informacja o sposobie zbierania i przetwarzania danych musi odpowiadać rzeczywistym ustawieniom ankiety. Jeżeli projekt przewiduje cytowanie wypowiedzi otwartych, zasady takiego wykorzystania należy przedstawić uczestnikom przed rozpoczęciem badania.
Przed podjęciem decyzji można zwrócić się z pytaniami do osoby prowadzącej badanie, korzystając z kontaktu podanego w zaproszeniu.
Wzór celowo nie zawiera zapewnienia „pełna anonimowość”, deklaracji określonego okresu usuwania danych ani gotowej klauzuli RODO. Bez znajomości platformy ankietowej, zasad uczelni i tego, kto jest administratorem danych, takie zdania byłyby zgadywaniem. Przed użyciem dokumentu trzeba te kwestie ustalić i dopisać konkretnie.
Zgoda na udział nie powinna polegać na podpisaniu nieprzeczytanego regulaminu. Jej sens jest prosty: osoba wie, na czym polega projekt, miała możliwość zadania pytań i dobrowolnie zgadza się uczestniczyć. Sposób dokumentowania zależy od typu badania, zasad uczelni i ewentualnych przepisów szczególnych. W wielu prostych ankietach wystarcza odpowiednio zorganizowane potwierdzenie elektroniczne; przy innych projektach może być wymagany podpisany formularz.
Przykładowa treść oświadczenia do modelowego wywiadu z pełnoletnią osobą może wyglądać następująco:
Oświadczenie dotyczące świadomego udziału w wywiadzie Otrzymałem lub otrzymałam informacje o celu, przebiegu i przewidywanym czasie wywiadu do pracy magisterskiej. Rozumiem, że udział jest dobrowolny, mogę odmówić odpowiedzi na pytanie i zakończyć rozmowę bez podawania przyczyny. Miałem lub miałam możliwość zadania pytań osobie prowadzącej badanie. Świadomie zgadzam się na udział w rozmowie na przedstawionych warunkach.
Oświadczenie dotyczące świadomego udziału w wywiadzie
Otrzymałem lub otrzymałam informacje o celu, przebiegu i przewidywanym czasie wywiadu do pracy magisterskiej. Rozumiem, że udział jest dobrowolny, mogę odmówić odpowiedzi na pytanie i zakończyć rozmowę bez podawania przyczyny. Miałem lub miałam możliwość zadania pytań osobie prowadzącej badanie.
Świadomie zgadzam się na udział w rozmowie na przedstawionych warunkach.
Nagrywanie wymaga odrębnego, czytelnego ustalenia. Dla przykładu można dodać osobne pytanie: „Czy zgadza się Pan/Pani na nagrywanie dźwięku podczas wywiadu w celu przygotowania transkrypcji?”. Odpowiedź powinna zostać udokumentowana w sposób przewidziany w projekcie. Nie łącz jej automatycznie ze zgodą na publikację nagrania, której badanie może w ogóle nie potrzebować.
Podpis w osobnym formularzu bywa właściwy przy wywiadzie, ale dołączenie listy imion i podpisów do odpowiedzi z ankiety określanej jako anonimowa może bez potrzeby stworzyć możliwość identyfikacji. Zanim zbierzesz podpisy, sprawdź, czy są faktycznie wymagane i jak mają być przechowywane oddzielnie od danych badawczych.
Nie istnieje jeden przycisk odpowiedni dla wszystkich projektów. Czasem formularz rozpoczyna się od informacji i pytania o dobrowolny udział. W innym projekcie uczelnia wymaga określonego formularza zgody, a w badaniu medycznym obowiązują dodatkowe zasady. Samo kliknięcie „Dalej” nie jest uniwersalnym dowodem świadomej zgody, podobnie jak zaznaczenie pola nie naprawi niejasnej informacji o badaniu.
Jeżeli przewidziano aktywne potwierdzenie udziału, jego tekst powinien odnosić się do konkretnego badania, np. „Zapoznałem lub zapoznałam się z informacją i dobrowolnie zgadzam się na udział w opisanej ankiecie”. Brak potwierdzenia musi oznaczać brak udziału; nie należy domyślnie zaznaczać odpowiedzi za respondenta.
Nie zastępuj tego komunikatem „Wyrażam zgodę na wszystko, w tym przetwarzanie danych”. Wytyczne Europejskiej Rady Ochrony Danych dotyczące zgody w rozumieniu RODO podkreślają między innymi jej dobrowolność, konkretność i świadomy charakter. Jeżeli zgoda na przetwarzanie danych jest faktycznie podstawą prawną, musi zostać zaprojektowana odrębnie i zgodnie z właściwymi wymogami. Nie wolno jej domniemywać z ogólnej deklaracji udziału.
W sytuacji przetwarzania danych osobowych zakres obowiązku informacyjnego zależy między innymi od tego, czy dane są pozyskiwane bezpośrednio od osoby badanej. RODO w art. 13 i 14 opisuje informacje przekazywane osobom, których dane dotyczą. W konkretnym projekcie trzeba ustalić, kto określa cele i sposoby przetwarzania, jaka jest podstawa prawna, jakie dane są niezbędne, kto ma dostęp, jak długo będą przechowywane oraz jakie prawa przysługują osobom badanym.
Zanim przygotujesz klauzulę, rozważ trzy sytuacje:
W niektórych badaniach dojdą dane szczególnych kategorii, np. dotyczące zdrowia. Wtedy trzeba osobno sprawdzić warunki wynikające z art. 9 RODO oraz ewentualne dodatkowe wymagania etyczne i instytucjonalne. Nie każda ankieta do pracy magisterskiej jest badaniem medycznym i nie każdy projekt wymaga zgody komisji bioetycznej, ale nie należy zakładać tego bez analizy zakresu badania.
Na stronie Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku można zobaczyć, jak konkretna uczelnia rozróżnia wzory informacji dla uczestnika, świadomej zgody i informacji o przetwarzaniu danych. Są to materiały właściwe dla określonych procedur tej uczelni, nie gotowe formularze uniwersalne dla każdej pracy dyplomowej.
Najczęściej trzeba przygotować zrozumiałą informację na pierwszym ekranie, określić zasady dobrowolnego udziału i sprawdzić rzeczywiste ustawienia zbierania danych. Jeżeli uczestnik może zamknąć formularz przed wysłaniem, napisz o tym wprost. Jeżeli ankieta ma pytania obowiązkowe, nie obiecuj możliwości pominięcia dowolnego pytania.
Rozmowa może zawierać osobiste wypowiedzi, które trudno w pełni zanonimizować. W informacji wyjaśnij sposób rejestracji, przechowywania nagrania, przygotowania transkrypcji oraz wykorzystania cytatów. Sam arkusz wywiadu powinien być spójny z tematem opisanym uczestnikowi. Nie zadawaj z zaskoczenia pytań o sprawy szczególnie wrażliwe, których obecności nie zapowiedziano.
Zgoda szkoły na organizację badania nie oznacza automatycznie, że wszyscy uczniowie mogą zostać włączeni do projektu. Trzeba uwzględnić wiek, zdolność rozumienia informacji, zasady udziału małoletnich, wymogi dotyczące rodziców lub opiekunów oraz możliwość wyrażenia przez dziecko własnej woli w formie odpowiedniej do wieku. Nie należy stosować jednego, sztywnego progu wieku jako uniwersalnej reguły dla wszystkich badań.
Informacja dla młodszego uczestnika powinna być znacznie prostsza niż wersja dla dorosłych. Nawet gdy potrzebna jest zgoda opiekuna, należy zadbać, aby dziecko wiedziało, co będzie się działo i mogło zasygnalizować odmowę. Przy projektach obejmujących szczególnie wrażliwe doświadczenia trzeba przeanalizować dodatkowe ryzyka jeszcze przed rekrutacją.
Przed wysłaniem informacji warto przeprowadzić test trzech pytań. Osoba, która nigdy nie widziała Twojej pracy, powinna po lekturze móc powiedzieć: „Rozumiem, co będę robić”, „Wiem, że mogę odmówić” i „Wiem, co stanie się z moimi odpowiedziami”. To prosty sposób sprawdzenia użyteczności dokumentu, a nie zastępstwo uczelnianej kontroli etycznej i prawnej.
Nie ma jednego wymaganego formularza dla wszystkich badań. Sposób dokumentowania świadomego udziału zależy od projektu, przepisów i wymogów uczelni. Nawet gdy osobny podpis nie jest potrzebny, uczestnik powinien otrzymać rzetelną informację przed rozpoczęciem badania.
Nie. To ważna informacja, ale nie wyjaśnia celu, czasu, sposobu uczestnictwa, możliwych niedogodności ani wykorzystania odpowiedzi. Tekst może być krótki, lecz powinien pozwolić na świadomą decyzję.
Nie. Zgoda na udział dotyczy decyzji o uczestnictwie w procedurze badawczej. Zgoda w rozumieniu RODO to jedna z możliwych podstaw przetwarzania danych osobowych, podlegająca określonym warunkom. Właściwą podstawę ustala się dla konkretnej operacji przetwarzania.
W części projektów jest to rozwiązanie możliwe, jeżeli odpowiada metodzie, zasadom dokumentowania decyzji i wymogom instytucji. Nie oznacza to jednak, że pole wyboru zawsze zastąpi dokument wymagany przez uczelnię albo szczególne przepisy.
To zależy od konstrukcji badania. Jeśli istnieje możliwość identyfikacji odpowiedzi, trzeba wyjaśnić zasady i granice żądań zgodnie z właściwymi przepisami. Jeżeli odpowiedź jest rzeczywiście anonimowa i nieodwracalnie niepowiązana z osobą, odnalezienie konkretnego formularza może być niemożliwe. Nie należy obiecywać czegoś, czego technicznie nie da się wykonać.
Tak, planowane nagranie powinno być jasno przedstawione przed rozmową. Trzeba też określić, jak materiał będzie wykorzystywany i chroniony. Zgoda na rozmowę nie jest automatycznie zgodą na dowolne publikowanie nagrania lub wizerunku.
Nie. Zgoda organizacyjna placówki nie zastępuje właściwych zasad uczestnictwa małoletnich. Należy sprawdzić wymagania dotyczące opiekunów, informacji dla dziecka, jego własnej woli i ewentualnych dodatkowych procedur.
To zależy od regulaminu uczelni, rodzaju badania i przyjętej dokumentacji. Podpisane formularze mogą zawierać dane osobowe, dlatego nie należy bezrefleksyjnie dołączać ich do publicznej wersji pracy ani łączyć z odpowiedziami określanymi jako anonimowe. Sposób przechowywania warto ustalić z promotorem i odpowiednią jednostką uczelni.
Przed wykorzystaniem wzoru sprawdź aktualne zasady własnej uczelni, rzeczywistą metodę badania i sposób przetwarzania danych. Przykłady zamieszczone w artykule mają charakter edukacyjny; nie zastępują indywidualnego ustalenia dokumentacji projektu.
Dokumenty dla uczestników powinny być spójne z ankietą, scenariuszem wywiadu, sposobem rekrutacji i metodologią pracy. W Akademickim Centrum Wsparcia można skonsultować ich zrozumiałość, strukturę oraz zgodność z założeniami projektu. Ostateczne wymagania formalne i prawne należy potwierdzić we właściwej uczelni oraz u podmiotów odpowiedzialnych za dane.
Jeśli masz projekt badania i przygotowane formularze, opisz zakres potrzebnej konsultacji w formularzu wyceny.
Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *
Komentarz *
Nazwa *
Adres email *
Witryna internetowa
Zapamiętaj moje dane w tej przeglądarce podczas pisania kolejnych komentarzy.
Dodaj komentarz
