Masz zatwierdzony temat pracy, a promotor prosi o sformułowanie problemu badawczego. Od czego zacząć? Czy trzeba zapisać jedno pytanie, kilka pytań szczegółowych, a może od razu hipotezy? Najważniejsze jest ustalenie, na jakie pytanie można rzeczywiście odpowiedzieć na podstawie literatury, dokumentów lub danych, do których masz dostęp. Samo przekształcenie tytułu pracy w zdanie zakończone znakiem zapytania jeszcze tego nie zapewnia.
Poniżej pokazujemy, jak przejść od ogólnego tematu do wykonalnego problemu badawczego. Znajdziesz trzy tabele, cztery przykłady z różnych kierunków studiów, macierz łączącą pytania z danymi, schemat kolejnych decyzji, dziesięć typowych błędów oraz odpowiedzi na pytania studentów. Wszystkie przykłady projektów są modelowe — nie opisują przeprowadzonych badań ani rzeczywistych wyników.
Problem badawczy to jasno określona kwestia wymagająca rozpoznania, wyjaśnienia lub rozstrzygnięcia w ramach pracy. Często zapisuje się go w postaci głównego pytania badawczego. W niektórych tradycjach metodologicznych stosuje się też opis problemu i wynikające z niego pytania szczegółowe. Nazwy i kolejność tych elementów trzeba dostosować do wymagań seminarium, nie tworząc sztucznych rozróżnień.
Temat mówi, jakiego obszaru dotyczy praca. Cel wskazuje, co autor chce dzięki analizie ustalić. Problem badawczy precyzuje niewiedzę lub zależność, której ma dotyczyć odpowiedź. Hipoteza — o ile projekt jej wymaga — jest przewidywaniem, a nie synonimem problemu. Metoda zaś opisuje, jak dojdziemy do danych potrzebnych do odpowiedzi.
Tabela 1. Temat, cel, problem badawczy i hipoteza — jeden modelowy przykład
W tym przykładzie nie używamy w pytaniu słowa „powoduje”. Jednorazowa ankieta oparta na deklaracjach może wskazać związek, ale sama zwykle nie daje podstaw do ustalenia, że używanie telefonu spowodowało pogorszenie snu. Znaczenie mogą mieć również inne czynniki, np. obciążenie nauką czy stres. O ograniczeniach interpretacji badań przekrojowych piszą autorzy opracowania metodologicznego o takich projektach.
Szczegółowe zasady formułowania samych hipotez omawiamy odrębnie w poradniku „Pytania badawcze a hipotezy — czym się różnią?”. Tutaj zajmujemy się przede wszystkim wyborem i sprawdzeniem problemu, zanim powstanie kwestionariusz czy rozdział wynikowy.
Dobre pytanie musi być zrozumiałe, odpowiednio wąskie i ważne dla tematu, ale sama poprawność językowa nie wystarcza. Trzeba mieć możliwość uzyskania danych albo przeanalizowania materiałów, które pozwolą na nie odpowiedzieć. Nie możesz obiecywać reprezentatywnej oceny wszystkich studentów w Polsce, gdy dostęp masz jedynie do niewielkiej grupy ochotników z jednego wydziału.
Pomocnym punktem odniesienia są kryteria FINER stosowane w ocenie pytań badawczych: wykonalność, zainteresowanie i znaczenie problemu, nowość lub uzasadniona wartość jego ponownego zbadania, względy etyczne i przydatność poznawcza. Omawia je m.in. artykuł „Back to the basics: guidance for formulating good research questions”. To narzędzie zaczerpnięte z piśmiennictwa metodologicznego, nie obowiązkowy formularz każdej polskiej uczelni.
Przełóż tę ocenę na pięć praktycznych pytań: czy problem pasuje do seminarium; czy masz literaturę i materiał; czy zdołasz zastosować właściwą metodę; czy badanie można przeprowadzić etycznie i zgodnie z wymaganymi zgodami; oraz czy wynik wniesie coś więcej niż powtórzenie definicji z podręcznika. Na każde pytanie spróbuj odpowiedzieć konkretem, nie deklaracją, że „temat jest interesujący”.
Zacznij od roboczego tytułu i zaznacz najważniejsze pojęcia, badaną grupę oraz kontekst. Temat „Media cyfrowe a życie studentów” jest za szeroki. „Deklarowane używanie telefonu przed snem i subiektywna jakość snu pełnoletnich studentów” wyznacza już bardziej czytelne granice. Nie traktuj jednak doprecyzowanego tytułu jako gotowego problemu: nadal musisz określić pytanie.
Odszukaj publikacje blisko związane z tematem. Zapisz, jakie pojęcia definiują autorzy, jakie grupy badają i jakie ograniczenia opisują. Nie ogłaszaj „luki badawczej”, jeśli przejrzałeś dwa przypadkowe streszczenia. W pracy licencjackiej wartościowe może być również poprawne zastosowanie znanej metody do uzasadnionego, lokalnego problemu — pod warunkiem, że nie przypisujesz mu nieistniejącej nowości naukowej.
Jeżeli nie wiesz, gdzie szukać, wróć do poradnika o wyszukiwaniu literatury.
Zastanów się, czy zamierzasz opisać częstotliwość zachowań, porównać dwie grupy, zbadać związek zmiennych, poznać doświadczenia uczestników czy ocenić konkretny dokument. Każdy cel prowadzi do innego pytania. Na przykład „Jak studenci opisują wieczorne korzystanie z telefonu?” nie wymaga automatycznie testowania korelacji, a „Czy częstotliwość korzystania wiąże się z oceną snu?” wymaga danych o obu zmiennych.
Dla przykładu o telefonie można zapytać: „Czy deklarowana częstotliwość korzystania z telefonu w godzinie przed snem wiąże się z subiektywną oceną jakości snu wśród pełnoletnich studentów badanej uczelni?”. Pytanie wskazuje rodzaj związku, dwa obszary pomiaru i zakres grupy. Jest robocze: przed użyciem trzeba doprecyzować okres, sposób pomiaru i dobór uczestników.
W naszym przykładzie pytania szczegółowe mogą dotyczyć: częstotliwości używania telefonu w określonym czasie przed snem; samooceny jakości snu; oraz związku między tymi odpowiedziami. Jeśli dodasz pytanie o różnice między kierunkami studiów, musisz zaplanować odpowiednią liczebność grup i sposób analizy. Nie dopisuj wątków tylko dlatego, że brzmią naukowo.
Wyobraź sobie, że masz już wyniki. Czy potrafiłbyś odpowiedzieć na pytanie na podstawie planowanych danych? Ankieta dotycząca samych opinii o przydatności telefonu nie odpowie na pytanie o rzeczywistą jakość snu. Pamiętaj także o brakach odpowiedzi, doborze próby, zasadach korzystania z narzędzi i ochronie danych. Jeżeli problem wymaga ustalenia skuteczności działania, rozważ inny projekt badawczy i omów go z promotorem, zamiast obiecywać wniosek przyczynowy na podstawie ankiety przekrojowej.
Nie wszystkie prace powinny być oparte na schemacie „Czy X wpływa na Y?”. W pedagogice można badać doświadczenia, w zarządzaniu opinie pracowników, a w naukach o zdrowiu poziom wiedzy określonej grupy. Zależnie od celu pytania będą miały odmienną konstrukcję.
Tabela 2. Przykłady problemów i dopasowanie metody
To możliwe konstrukcje, nie gotowe metodologie. Wybór próby i narzędzi należy uzasadnić. Przy projektach jakościowych pomocne mogą być wytyczne raportowania COREQ dotyczące wywiadów i grup fokusowych, a przy badaniach obserwacyjnych — STROBE. Są to wytyczne przejrzystego raportowania określonych typów badań, a nie uniwersalne nakazy prowadzenia prac dyplomowych według jednego wzoru.
Temat: „Trudności w organizowaniu zajęć czytelniczych w opinii nauczycieli klas I–III wybranych szkół podstawowych”. Cel: rozpoznać, jakie przeszkody opisują nauczyciele i jak sobie z nimi radzą. Problem główny: „Jak nauczyciele klas I–III opisują trudności w organizowaniu zajęć czytelniczych w badanych szkołach?”. Można uzupełnić go pytaniami o dostęp do materiałów, organizację czasu i postrzegane sposoby radzenia sobie.
Proponowana metoda: indywidualne wywiady z celowo dobranymi nauczycielami po uzyskaniu niezbędnych zgód organizacyjnych i świadomym poinformowaniu uczestników. Analiza wypowiedzi pozwoli wskazać tematy i różnice między doświadczeniami, ale nie określi częstości zjawiska we wszystkich polskich szkołach. W tym wariancie hipoteza statystyczna nie jest konieczna tylko dlatego, że praca ma rozdział metodologiczny.
Temat: „Korzystanie z telefonu przed snem a subiektywna jakość snu pełnoletnich studentów wybranej uczelni”. Cel: ocenić, czy występuje związek między deklarowanymi zachowaniami i oceną snu. Problem główny: „Czy częstotliwość korzystania z telefonu w godzinie przed snem wiąże się z subiektywną jakością snu w badanej grupie?”.
Proponowana metoda: badanie ankietowe z jasno określonym okresem odniesienia i rzetelnie dobranym narzędziem pomiaru snu, wykorzystanym zgodnie z warunkami licencji. Trzeba uwzględnić dobór uczestników i ewentualne zmienne zakłócające. Wniosek „w badanej grupie stwierdzono związek” może być uprawniony po odpowiedniej analizie; zdanie „telefon pogorszył sen studentów” wymagałoby innych dowodów.
Temat: „Informacja zwrotna od przełożonych w opinii pracowników wybranej organizacji”. Cel: opisać częstotliwość otrzymywania informacji zwrotnej i deklarowaną przydatność jej różnych form. Problem główny: „Jak pracownicy badanej organizacji oceniają częstotliwość, formę i przydatność informacji zwrotnej otrzymywanej od przełożonych?”.
Proponowana metoda: dobrowolna ankieta wśród pracowników, przy uzgodnieniu dostępu z organizacją i zapewnieniu odpowiedniej ochrony odpowiedzi. Pytania powinny dotyczyć osobno częstotliwości, rodzaju i przydatności informacji zwrotnej. Z ankiety otrzymamy ocenę respondentów, nie obiektywny pomiar produktywności ani potwierdzenie wpływu stylu zarządzania na wyniki finansowe firmy.
Temat: „Wiedza pielęgniarek wybranej placówki na temat określonych zasad profilaktyki zakażeń związanych z opieką zdrowotną”. Cel: opisać poziom wiedzy badanej grupy w precyzyjnie wyznaczonym zakresie, na podstawie aktualnych, właściwych wytycznych. Problem główny: „Jaki poziom wiedzy o wskazanych zasadach profilaktyki zakażeń wykazują pielęgniarki uczestniczące w badaniu?”.
Proponowana metoda: odpowiednio opracowany i sprawdzony test wiedzy, a nie wyłącznie pytanie „Czy zna Pani/Pan zasady?”. Konieczne jest określenie prawidłowych odpowiedzi na podstawie właściwych źródeł, uzgodnienie użycia narzędzia oraz zgód instytucjonalnych. Wynik testu opisuje wiedzę w określonych warunkach pomiaru; nie dowodzi, czy personel konsekwentnie przestrzega zasad w codziennej praktyce.
W każdym z tych przykładów problem jest ściśle związany z materiałem. Jeśli zmieni się pytanie główne, trzeba sprawdzić, czy metoda nadal daje możliwość uzyskania odpowiedzi. Nie należy dopasowywać gotowych ankiet i wywiadów do nowego problemu już po zakończeniu zbierania danych.
Problem nie musi prowadzić do ankiety. W opracowaniu prawniczym można postawić pytanie: „Jak zmieniały się obowiązki informacyjne wobec użytkowników usług cyfrowych w wybranym okresie i jakie konsekwencje wynikają z tych zmian?”. Materiałem byłyby wtedy odpowiednio dobrane akty prawne, orzeczenia i piśmiennictwo, a metodą — uzasadniona analiza prawnicza. W pracy inżynierskiej problem może dotyczyć opracowania rozwiązania spełniającego określone wymagania techniczne i oceny jego działania według jawnych kryteriów.
Nie narzucaj pracy teoretycznej hipotez i respondentów tylko dlatego, że przykładowa metodologia z innego kierunku je zawiera. W takich projektach pytanie nadal musi być precyzyjne, a kryteria doboru materiału i sposób analizy — zrozumiałe.
Jednym ze sposobów samodzielnego sprawdzenia problemu jest przygotowanie macierzy pytań i dowodów. W jednej tabeli łączysz to, co chcesz ustalić, z tym, jakie informacje musisz zebrać, skąd będą pochodzić oraz jakie wnioski mogą z nich wynikać. Nie jest to obowiązkowy załącznik każdej uczelni, lecz praktyczne narzędzie kontroli projektu.
Tabela 3. Macierz zgodności problemu z danymi — przykład dotyczący snu studentów
Macierz pozwala dostrzec błąd jeszcze przed badaniem. Jeśli kwestionariusz pyta wyłącznie o czas używania telefonu, a nie o sen, nie odpowie na problem główny. Jeśli zaś zawiera pytanie o samoocenę snu, nie można opisywać jego wyników jako obiektywnego pomiaru klinicznego. Gdy na etapie projektu nie potrafisz wypełnić jednej z kolumn, wróć do pytania albo narzędzia.
Niektóre błędy są widoczne w samym zdaniu, a inne ujawniają się dopiero po obejrzeniu planu badań. Dlatego gotowego problemu nie należy oceniać wyłącznie pod względem brzmienia. Ważniejsze jest powiązanie problemu z tym, co rzeczywiście można ustalić.
Uwaga „Problem za ogólny” zwykle wymaga ponownego określenia grupy, rodzaju zjawiska albo zakresu analizy. Uwaga „Na to pytanie nie odpowie ankieta” wskazuje na rozbieżność między problemem a narzędziem. Natomiast komentarz „Nie jest to problem badawczy” może oznaczać, że zapisano sam temat, deklarację celu albo pytanie z oczywistą odpowiedzią, niewymagające analizy.
Najlepiej przedstawić prowadzącemu wersję pierwotną, proponowaną zmianę oraz krótkie uzasadnienie, jakie dane pozwolą odpowiedzieć na nowo zapisane pytanie. Nie poprawiaj jednocześnie całego rozdziału bez ustalenia przyczyny uwagi. Jeśli zmiana dotyczy uczestników, narzędzia lub zgód, sprawdź także, czy trzeba zaktualizować dokumentację badania.
Pomoc przy takim problemie może polegać na niezależnym sprawdzeniu relacji między tematem, celem, pytaniem i planowanymi danymi. Zakres konsultacji opisuje podstrona problemy badawcze i hipotezy.
Schemat 1. Siedem decyzji przed rozpoczęciem zbierania danych
Temat i jego granice → Przegląd literatury → Cel poznawczy → Problem główny → Pytania szczegółowe → Dane i metoda → Kontrola wykonalności i konsultacja.
Jeśli na etapie wyboru danych okaże się, że nie pozwalają odpowiedzieć na pytanie, wróć do sformułowania problemu. To lepsze niż późniejsze dopisywanie nieistniejących wyników lub zmienianie opisu przeprowadzonego badania.
W wielu pracach wygodnie zapisać go w formie pytania głównego i ewentualnych pytań szczegółowych. Niektóre uczelnie dopuszczają również zdanie opisujące problem, z którego dopiero wynikają pytania. Stosuj nazewnictwo i strukturę wymagane na swoim kierunku, unikając mnożenia identycznych elementów.
W praktyce polskich prac dyplomowych te określenia często są bliskie lub używane zamiennie. Problem może jednak oznaczać szerszą kwestię poznawczą, a pytanie główne jej precyzyjny zapis. Ważna jest spójność treści, a nie tworzenie sztucznego rozróżnienia.
Nie ma jednej obowiązującej liczby. Przygotuj tyle, ile wynika z celu i pozwala rozłożyć problem na sensowne części. Każde pytanie powinno mieć swoje źródło danych lub sposób analizy; nie dopisuj kolejnych tylko dla zwiększenia objętości metodologii.
Tak, jeśli odpowiada rodzajowi pracy i wymaganiom uczelni. Rzetelna diagnoza, porównanie dokumentów lub opis opinii określonej grupy mogą być sensownymi zadaniami. Nie musisz na siłę obiecywać eksperymentu ani odkrycia przyczynowego wpływu.
Nie zawsze. Decydują rodzaj projektu, dyscyplina i ustalenia z promotorem. W badaniu jakościowym dotyczącym doświadczeń często stosuje się pytania otwarte, natomiast w niektórych badaniach ilościowych uzasadnione są hipotezy możliwe do sprawdzenia.
Tylko jeśli jej pytania dostarczą odpowiednich danych. Ankieta o opiniach pracowników nie zmierzy automatycznie produktywności firmy, a samoocena wiedzy nie zastąpi testu wiedzy. Sprawdź dopasowanie narzędzia do każdego pytania szczegółowego.
Czasem jest to uzasadnione, ale istotne zmiany wymagają uzgodnienia z promotorem oraz ewentualnie aktualizacji dokumentacji i zgód. Nie należy przedstawiać analiz dopisanych po obejrzeniu wyników jako zaplanowanych od początku.
Można zlecić konsultację lub kontrolę spójności tematu, celu, pytań i proponowanej metody. Taka pomoc polega na diagnozie i zaleceniach do samodzielnego opracowania pracy; nie zastępuje decyzji promotora ani samodzielnej pracy studenta.
Jeśli masz już temat i plan, ale nie potrafisz ułożyć problemu możliwego do zbadania, nie musisz zamawiać korekty całej pracy. Czasem wystarczy sprawdzenie samego rozdziału metodologicznego albo krótkiego projektu: czy cel odpowiada pytaniu, czy proponowana metoda dostarczy danych i czy wnioski nie będą przekraczać ich zakresu.
Zobacz zakres pomocy przy problemach badawczych i hipotezach oraz metodologii i badań. Potrzebujesz pomocy w sprawdzeniu problemu badawczego w pracy licencjackiej lub magisterskiej? Opisz temat, kierunek studiów, planowaną metodę i uwagę promotora, a następnie skorzystaj z formularza wyceny. Na tej podstawie można uzgodnić zakres niezależnej kontroli, bez obiecywania akceptacji projektu przez uczelnię.
Najlepszy problem nie jest najbardziej efektownym zdaniem w metodologii. To pytanie, na które masz szansę odpowiedzieć uczciwie, korzystając z dostępnego, odpowiednio dobranego materiału.
